Askere Neden Hayırlı Teskere Denir? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden Bir İnceleme
Askerlik, Türkiye’deki erkeklerin hayatlarında önemli bir yer tutar. Ancak askere gitmek, özellikle “hayırlı teskere” dileğiyle birlikte verilen bir süreçtir. “Hayırlı teskere” deyimi, aslında toplumsal yapımızın, cinsiyet rolleri, çeşitlilik ve sosyal adaletle nasıl şekillendiğini gözler önüne seriyor. Bu yazıda, “askere neden hayırlı teskere denir?” sorusunu toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet perspektifinden inceleyeceğim ve sokakta, toplu taşımada, iş yerinde gözlemlediğim sahnelerden örnekler vererek teoriyi günlük hayata bağlayacağım.
Askerlik ve Toplumsal Cinsiyet
Türkiye’de askerlik, geleneksel olarak erkeklik ile özdeşleşmiş bir kurumdur. Erkekler için askerlik, toplum tarafından bir erginlik ve erkeklik olgunlaşmasının bir sembolü olarak kabul edilir. Askerlik, erkeklerin bireysel ve toplumsal kimliklerini belirleyen en önemli süreçlerden biridir. Bu durum, toplumsal cinsiyet normlarının ne kadar güçlü bir şekilde yerleştiğini gösterir.
Sokakta ya da toplu taşımalarda, “askere gidecek misin?” gibi sorulara sıkça rastlarım. Bu sorular, genellikle erkekler arasında bir ritüel haline gelmiş gibi görünür. Erkeklerin bir araya geldiği sohbetlerde, askerlik üzerine yapılan konuşmalar, sanki bir insanın değerinin ölçüldüğü bir test gibidir. Askerlik, sadece bir zorunluluk değil, aynı zamanda bir erkeklik onuru olarak kabul edilir. Bu kültürel norm, erkeklerin askeri deneyimlerini, toplumsal cinsiyet bağlamında, “hayırlı teskere” dilekleriyle süsler.
Ancak toplumsal cinsiyetin bu biçimi, kadınların ve LGBTQ+ bireylerin askere alınmaması veya bu süreçle ilgili ayrımcılıkla karşılaşması gibi adaletsizliklere de yol açmaktadır. Kadınlar, toplumsal cinsiyet normları gereği, askerlikten muaf tutulur. Bu durum, kadınların kamusal alanda ve erkeklerle eşit şartlarda var olma fırsatlarını kısıtlar. Askerlik, toplumsal cinsiyetin, kadınları dışlayan ve erkekleri yücelten bir alan haline gelmesine neden olmuştur.
Bir gün, İstanbul’un yoğun saatlerinde bir otobüste, askere gidecek olan bir gencin heyecanını dinledim. “Hayırlı teskere” dileği, neredeyse kutsal bir ritüel gibi konuşuluyordu. Ancak gözlemlerim bana şunu da gösterdi: Aynı otobüste bir kadın, askere gitmek zorunda kalmayan bir birey olarak, bu sohbetin dışında bırakılmıştı. Toplumun her iki cinsiyete biçtiği rollerin nasıl birbirinden farklı olduğunu bir kez daha görmüş oldum.
Çeşitlilik ve Askerlik
Askerlik, yalnızca toplumsal cinsiyetle ilgili bir mesele değildir; aynı zamanda etnik ve sosyal çeşitliliği de derinden etkiler. Türkiye’nin farklı köylerinden, kasabalarından ve şehirlerinden gelen erkekler, askerlik için aynı şekilde muamele görür. Ancak toplumsal sınıf farkları, bu süreci farklı kılan bir başka faktördür.
Özellikle İstanbul gibi kozmopolit bir şehirde yaşarken, etnik kökeni farklı olan bireylerin askerlik deneyimlerine dair gözlemlerim oldukça dikkat çekicidir. Mesela, kırsal bir köyden gelen bir gencin, İstanbul’da yaşayan bir gencin askerlik deneyimiyle karşılaştırıldığında çok daha farklı bir deneyim yaşadığını görmüş oldum. Askerlik, köydeki bir gencin, askeri ücret ve yaşam standartlarıyla, büyük şehirde yaşayan bir gencin deneyiminden çok daha farklıdır. Burada, çeşitliliğin askerlik deneyimine nasıl etki ettiğini ve sosyal sınıf farklarının, askere gitme süreçlerindeki eşitsizlikleri nasıl pekiştirdiğini görebiliriz.
Ayrıca, etnik kökenler arasında da askerliğe bakış açıları farklı olabilir. Bazı etnik grupların, askerlik sürecinde daha fazla zorluk yaşaması veya önyargıya maruz kalması mümkündür. Bu, askerliğin toplumsal çeşitlilikle olan ilişkisini ve bu sürecin nasıl daha kapsayıcı ve adil hale getirilebileceğini sorgulamamıza yol açar.
Bir gün İstanbul’daki işyerimde, farklı etnik kökenlerden gelen bir grup insanın sohbetine tanık oldum. Birisi, “Askerlik gerçekten hayırlı teskere mi?” diye sordu. Bu soru, sadece askerliğin ne kadar “hayırlı” olduğu değil, aynı zamanda etnik kimliğin ve sosyal sınıfın askerlik deneyiminde nasıl farklı şekillerde tezahür ettiğine dair derin bir anlam taşıyordu.
Sosyal Adalet ve Askerlik
Sosyal adalet, toplumdaki her bireyin eşit haklara ve fırsatlara sahip olmasını sağlamayı amaçlayan bir ilkedir. Askerlik, bu bağlamda, toplumsal eşitsizliklerin ve ayrımcılığın yeniden üretildiği bir alan olabilir. Özellikle askere gitme zorunluluğunun sadece erkeklere özgü olması, toplumsal cinsiyet eşitsizliğini ve kadınların kamusal alandaki dışlanmışlığını pekiştiren bir durumdur.
Sosyal adaletin sağlanması, askeri hizmetin yalnızca bir cinsiyete ait bir sorumluluk olmaktan çıkarılmasıyla mümkün olabilir. Örneğin, kadınların da askere alındığı, eşit şartlar altında tüm bireylerin askerlik hizmetini yerine getirdiği bir toplumda, “hayırlı teskere” dileklerinin cinsiyetle sınırlanması gibi bir sorun ortadan kalkabilir. Bugün, kadınlar toplumsal olarak askere gitmek zorunda kalmazken, erkekler bu süreci erginliklerinin bir parçası olarak kabul ederler. Ancak sosyal adaletin temel ilkelerinden biri, bireylerin cinsiyet, etnik köken veya sosyal statü fark etmeksizin eşit fırsatlara sahip olmasıdır.
Bir sabah, toplu taşımada, askerliğini bitirmiş bir erkeğin, “hayırlı teskere” dilekleriyle karşılaşırken, kadınların askere gitmediği gerçeği bir kez daha aklımda yankılandı. Kadınların bu toplumsal yapının dışında tutulması, sosyal adaletin tam anlamıyla sağlanmadığını gösteriyor. Kadınlar, toplumsal rollerinden dolayı eşit haklara sahip olamıyor, bu da toplumsal cinsiyet eşitsizliğine neden oluyor.
Sonuç: Askerlik, Hayırlı Teskere ve Toplumsal Değişim
“Askere neden hayırlı teskere denir?” sorusunun cevabı, sadece askerliğin bir ritüel veya geleneksel bir anlam taşımasından ibaret değildir. Bu soru, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adaletin iç içe geçtiği bir sorudur. Askerlik, erkeklik ile özdeşleşmiş bir süreç olarak toplumsal yapıyı şekillendirirken, kadınlar ve LGBTQ+ bireyler için dışlayıcı bir rol oynamaktadır. Aynı zamanda etnik köken ve sosyal sınıf farkları, askerlik deneyimlerinde eşitsizliklere yol açmaktadır.
Bu bakımdan, askere gidecek olan bir erkeğe “hayırlı teskere” dileği, toplumsal yapının hala cinsiyetçi ve ayrımcı bir yapıda olduğuna işaret eder. Toplumsal cinsiyet eşitliği ve sosyal adaletin sağlanması, sadece askerlik gibi ritüellerin eşitlikçi bir hale getirilmesiyle mümkün olacaktır.